Miekes leesclub

Het begin is grappig. Twee Praagse arbeiders krijgen de opdracht het beeld van de joodse componist Mendelssohn te verwijderen van het dak van het pas ingewijde ‘Huis van de Duitse kunst’. Bevel van Reinhardt Heydrich, die dat heeft ontdekt. Heydrich, bedenker van de Holocaust, voert een schrikbewind in Tsjechie… het is 1939.

Maar wie moeten ze hebben? Er staan geen namen bij. Dan zal het die met de grootste neus wel zijn… bijna trekken ze het standbeeld van de verkeerde om: Richard Wagner, bij uitstek een componist die Hitler bewonderde. Er moet een Jood gevonden worden die Mendelssohn herkent… en zo leren we een aantal inwoners van Praag kennen die allemaal zuchten onder het Duitse schrikbewind., of het nu twee joodse zusjes zijn die ondergedoken zitten of gewone bange burgers die de orders maar opvolgen in de hoop dat ze de dans ontspringen.
Een van hen is de oude joodse geleerde dr. Rabinovitsch, die een Joods museum moet inrichten. Een groep joden van papier-maché wordt net binnengebracht, gezeten aan de cedermaaltijd. Hij maakt zichzelf wijs dat hij het doet om nog enkele joodse kostbaarheden op deze manier te redden, natuurlijk maakt hij zich medeplichtig, en hij voelt zich daar ook schuldig over. Maar als hij het niet doet?

Datzelfde geldt voor de joodse man die in een depot werkt waar de geroofde Joodse goederen worden opgeslagen. Hij is doodsbang voor de gestapo’s, die de huizen leegroven, omdat hij weet dat ‘ hem nog zoveel leven restte als zij hem vergunden.’ De kostbaarheden worden meteen weer verkocht, de eigenaars zullen immers niet meer terugkomen? Later komen we hem weer tegen als hij joden in deportatietreinen moet drijven. ‘Hij was al zo ver gekomen dat hij een vijand was van zijn eigen mensen, een drijver van menselijk vee dat door moordenaars en plunderaars naar de slachtbank werd gevoerd.’

Iedereen probeert het leven, tegen beter weten in, zo lang mogelijk te rekken, iedereen lijdt onder het bewind van Heydrich. (Die overigens halverwege het boek bij een aanslag om het leven komt.) Het beeld dat Weil schetst van deze dode stad, een stad in ontbinding, is huiveringwekkend. In het ene hoofdstuk leef je mee met de slachtoffers en in het volgende zit je in het hoofd van de vijand. Maar die grens vervaagt. Een ontwerper krijgt de opdracht een galg te tekenen. Maakt dat hem al schuldig? Mensen worden gedwongen toe te kijken bij een terechtstelling..Er moet een beul komen, enz. De uitkomst staat vast, want alles is, door Heydrich, met een enorme precisie voorbereid.

Hij ergert zich aan de Fransen en de Nederlanders (!) die er met de pet naar gooiden: ‘Voor de Endlösung was nauwgezette arbeid nodig, hoe zou anders Auschwitz kunnen functioneren, hoe kon je anders de maximale capaciteit van crematoria en gaskamers economisch halen als die contingenten onregelmatig arriveerden, of als alles geïmproviseerd gebeurde…’
Goed dat dit boek, dat in 1960 al geschreven is, nu in het Nederlands vertaald is. Ook al hebben we 4/5 mei weer net achter de kiezen: