Succes-auteur John Irving over het toeval in zijn werk

Tekst: Jaap Friso

Voor de tweede keer in korte tijd is John Irving in Nederland. Vorig jaar was hij hier ter gelegenheid van de wereldpremière van zijn laatste boek De laatste nacht in Twisted River. Aanleiding dit keer is de verschijning van de Nederlandse vertaling. Irving komt graag in Amsterdam, hij verbleef hier langere tijd voor de research van twee van zijn romans. Toch zegt hij niet zozeer een speciale band met Nederland te hebben, als wel met uitgever Robert Ammerlaan, directeur van uitgeverij De Bezige Bij, die hij als één van zijn beste vrienden beschouwt.

Veel mensen denken dat Nederland heel bijzonder voor u is. Klopt dat niet?
Die mensen moet ik inderdaad een beetje teleurstellen. Ik heb niet in het bijzonder een fascinatie voor Nederland, Het heeft meer met Robbert te maken, ik ben drie keer met hem mee verhuisd naar een andere uitgeverij en hoop altijd bij hem te blijven.

Het gesprek vindt een dag voor zijn vertrek plaats in de bibliotheek van Hotel Le Grand in Amsterdam. De wereldberoemde schrijver oogt ontspannen, hij heeft net zijn dagelijkse fitnessoefeningen gedaan, en neemt de tijd voor zorgvuldige antwoorden. Hij verheugt zich er op terug naar huis te gaan, zodat hij verder kan schrijven aan zijn nieuwe boek waarmee hij alweer halverwege is.

U doet gedegen research voor uw boeken. Hoe lastig was de voorbereiding van Twisted River?
Het ene boek vergt veel meer research dan het andere. Voor Twisted River was het relatief eenvoudig omdat ik in New Hampshire ben opgegroeid. Mijn neven werkten in de houtindustrie en ik woonde op twee uur rijden van het gebied waar deze roman begint. Ook de details over het koken waren niet moeilijk omdat ik zelf in een restaurant heb gewerkt. Uit mijn kennissenkring kon ik een Italiaanse, Franse en Chinese chef-kok om raad vragen. 

Soms kost de research meer tijd?
Vooral de boeken waarin medische details voorkomen, hebben veel voorbereiding gevraagd. De hoofdpersonen in De Regels van het Ciderhuis en Zoon van het circus zijn doktoren. Ik heb geen wetenschappelijke opleiding en het kostte meer dan een jaar om me die vakkennis eigen te maken. In andere boeken gaat het bijvoorbeeld over kerkmuziek en tatoeages en dat is weer een stuk gemakkelijker, voor dat soort dingen heb ik een antenne.

Gaat het researchen door tijdens het schrijven of zoekt u alles van tevoren uit?
Bijna alles doe ik vooraf. Als ik met schrijven ben begonnen, word ik niet graag meer gestoord. Soms zijn er dingen waar ik meer over wil weten. Ik heb een lijst van mensen die ik meteen kan bellen en een antwoord op mijn vragen kunnen geven. Dat helpt enorm.

Er komen meestal veel personages in uw boeken voor. In hoeverre kent u hun karakters van tevoren?
De belangrijkste personen uit een boek ken ik allemaal. Voordat ik ga schrijven maak ik een uitgebreid schema en een overzicht van de verhaallijnen. Ik zet alle belangrijke ontwikkelingen en gebeurtenissen op een rij. En ik weet wat de hoofdfiguren mee gaan maken en waar in het verhaal dat gebeurt. Van dit boek wist ik dat het zich tijdens zes verschillende periodes in de tijd zou afspelen. Tegen mijn vrouw zei ik dat het waarschijnlijk zestien hoofdstukken zou beslaan, het werden er zeventien. Meestal zit ik er vrij dichtbij.

Het hele boek zit al in uw hoofd?
Alleen de dialogen niet. Ik weet bijna alles van mijn karakters, behalve hoe ze praten. De dialogen moeten spontaan zijn, dat wil ik echt voor de eerste keer doen. 

Is het een juiste constatering dat Twisted River vooral over verlies gaat?
Ik denk dat je dat eigenlijk...nou ja, misschien over de meeste van mijn boeken kan zeggen. Ze gaan vooral over hoe mensen hun leven voortzetten na het verlies van een dierbare. In dit boek staat de angst voor verlies centraal. Danny (één van de hoofdpersonen in het boek – JF) en zijn vader zijn altijd bang voor het ergste wat kan gebeuren. De lezers verwachten het, ze weten van veel dingen dat ze gaan gebeuren. Alleen niet wanneer. Gebeurtenissen in mijn boeken werpen hun schaduw vooruit.

De ervaren John Irving-lezer heeft veel dingen al door?
Een lezer die al mijn boeken heeft gelezen die denkt vooruit. Die weet dat er niks zomaar gebeurt, maar weet nooit precies waar en wanneer het noodlot toeslaat. Ik wil dat de lezers van mijn boeken blijven raden en ben ze net altijd een stapje voor. Ik houd er van om een verhaal te schrijven dat een gevoel van onvermijdelijkheid oproept. Als je mijn boeken kent, weet je dat er in het meest onschuldig lijkende detail een gevaar schuilt.

De meeste van uw boeken gaan over periodes van meer dan vijftig jaar en er komen vaak tientallen personages in voor. Een Nederlandse recensent schreef dat hij nieuwsgierig was naar een boek van u met een paar karakters en een korte tijd. Komt zo’n boek er nog?
Ik kan me niet voorstellen geïnteresseerd te zijn in een verhaal dat zich afspeelt in een paar dagen of maanden. De boeken uit de negentiende eeuw die ik als tiener las, en er voor zorgden dat ik schrijver wilde worden, waren zonder uitzondering erg uitgesponnen. In die verhalen is het verstrijken van de tijd net zo belangrijk als de karakters. Ik wil de personen door een heel leven zien gaan. De zoon in Twisted River wordt een man die voor zijn vader gaat zorgen, de rollen draaien als het ware om. Dat kan niet in enkele maanden of een paar jaar.

In Twisted River laat u Danny zeggen: ‘Als je lang genoeg leeft, word je een karikatuur van jezelf’. Slaat dat ook op uzelf?
Voor bijna iedere schrijver geldt volgens mij dat hij niet één maar tien keer over hetzelfde schrijft. Shakespeare schreef alsmaar verhalen die een variatie waren op een koningsdrama. Hoeveel auto-ongelukken en beren komen er in de boeken van John Irving voor? Misschien is het wel zo dat het oeuvre van veel schrijvers uiteindelijk één lang verhaal is met verschillende versies van dezelfde karakters en gebeurtenissen. Het is wel van belang dat je het als schrijver van jezelf herkent en de humor ervan in ziet. Soms denk ik inderdaad: oh nee, niet opnieuw een dood kind of een afgehakt lichaamsdeel.

In dit boek laat de hoofdpersoon zich kritisch uit over journalisten die er veel te gemakkelijk vanuit gaan dat een verhaal waar is gebeurd. Dat lijkt me in ieder geval een autobiografische passage?
Het is vooral een observatie. Je kan tegenwoordig geen boek of scenario meer schrijven zonder dat er gevraagd wordt: hoeveel hiervan gaat over jou, of is gebaseerd op jouw leven? Zou iemand aan schrijvers als Sophocles of Euripides hebben gevraagd of ze echt hun vader hebben vermoord of met hun moeder geslapen? Het is frustrerend om te ervaren dat mijn werk gereduceerd wordt tot wat er van waar is. Natuurlijk gebruik ik de dingen waar ik iets over weet en waar ik ervaring mee heb. Maar ik hoop dat mensen herkennen dat het  boek uiteindelijk groter is dan de som van al die  autobiografische ervaringen die er in voorkomen.

De waarheid wordt te belangrijk gemaakt?
Zeker, mensen geven te veel om de realiteit. We hebben zelfs reality-shows, alsof de televisie nog niet slecht genoeg was. Hoe kun je als schrijver nog op tegen die overstelpende overvoed aan nieuws en harde werkelijkheid? We leven in een tijd waarin iedereen zijn memoires lijkt te schrijven en dan maken we er een punt van als daar niet altijd de waarheid in verteld wordt. Ik vind dat je ervaringen juist veel beter of slechter kunt maken, daar wordt het verhaal sterker van. 

Uiteindelijk gaat het u bovenal om het verhaal?
Inderdaad, ik heb eigenlijk geen reden anders dan het verhaal om het verhaal te schrijven. De architectuur en de hele constructie van het verhaal, dat is wat voor mij belangrijk is. Het is gebouwd als een groot gebouw, en alle delen moeten met elkaar te maken hebben.

Zit daar ergens nog een morele les in verborgen?
In het algemeen wil ik erop wijzen dat we maar beter voorzichtig kunnen zijn met de mensen die we liefhebben omdat we ze niet voor altijd bij ons hebben. We weten niet wie we wanneer gaan verliezen. Dat is meer een constatering dan een les. In mijn boeken lijkt het alsof we de dingen zien aankomen. Maar de waarheid over ons leven is dat dat juist niet zo is. Het toeval is een belangrijk onderdeel van ons bestaan.