Rik Zaal - Beroep: gluurder

Gertom de Beer

In de schaduw van de Nederlandsche Bank in Amsterdam-Centrum bewoont Rik Zaal een gezellig yuppenpand. Het interieur gaat schuil onder uitstallingen van paperassen die nodig zijn bij het vullen van zijn derde reisboek Spanje, reisgids voor vrienden. Spanje blijkt bij navraag zo’n beetje zijn tweede vaderland. Enig Spaans bloed in de familie zou hem niet verbazen. Zaal deed in zijn loopbaan - ondermeer als columnist en reisjournalist bij de Volkskrant en Het Parool - het nodige stof opwaaien. Want hoe mild hij zich nu op zijn 54e kan voordoen, Rik Zaal kan meesterlijk sarren.

Zaal over de vloer is echt een programma voor voyeurs. Ben jij er zelf een?

"Ik vind van niet. Frans (Bromet, cameraman - red.) gaat daarin veel verder dan ik. Die vindt privacy in wezen flauwekul. Toen ik vijf jaar geleden voor AT 5 met Zaal over de vloer begon, was ik thuis bij de mensen ook veel meer aan het rondkijken dan nu. Ik liet ze toen van alles over allerlei voorwerpen vertellen. Dat is nu over. Het heeft zich langzaam ontwikkeld tot een vaste rolverdeling. Ik voer het gesprek en Frans kijkt rond. Hij luistert goed naar ons en weet precies wanneer hij naar ons terug moet voor een close up. Maar als Frans zich verveelt, gaat hij met de camera dwalen of kijkt uit het raam. Dat werkt goed."

Wat drijft je tot het maken van dit programma?

"Om Ischa Meijer te citeren: mensen is leuk spul. Natuurlijk, er is - zoals bij iedereen - nieuwsgierigheid. Maar daarom heb ik dit programma niet verzonnen. Ik dacht gewoon dat mensen in hun eigen huis beter te interviewen zijn dan onder de warme lampen in een studio. Ik hou erg van authenticiteit. Neem zo’n Ivo Niehe. Bij hem kun je nooit de ontwikkeling van een gesprek bespeuren. Alles is bedacht. Geformaliseerd. Daar hou ik niet van. Als ik met bloemen binnenkom, weet ik nog niet exact waar het gesprek over zal gaan. In ieder geval altijd over leven en dood of iets daar tussenin. Ik heb wel een soort lijn in mijn hoofd over wat ik van iemand wil weten. De gesprekken zijn nooit erg diepgravend. Wel terloops. En vooral over het leven zoals het nu is. Kortom, het is een leuk programma, dat nog nooit iemand heeft kwaad gedaan."

Hoe bereid je je op je programma voor?

"Ik ben 54, dus het leven is mijn voorbereiding geweest. Je zult me er niet op betrappen dat ik aan de actualiteit mee doe. Iemand die net een boek of toneelstuk heeft geschreven of een film heeft gemaakt, is voor mij niet interessant. Die wil toch alleen maar voor dat ene waar hij nog helemaal vol van is, reclame maken. Wat niet wil zeggen dat ik nooit bij een schrijver over de vloer zal komen. Zeker wel. Maar zijn laatste boek zal ik die week voorafgaand aan dat bezoek absoluut niet gelezen hebben."

Waar trek je de privacy-grens als je bij iemand over de vloer komt?

"Bij mij geldt de goede smaak. Bij Frans Bromet ligt dat anders. Die zoomt in op schilderijen aan de muur, maar ook op giro-afschriften die op het bureau liggen. Maar hij doet dat alles wel in dienst van het verhaal. De sfeer in een woning vertelt mee over de mensen. Dat terloopse filmen van Frans, dat schijnbaar uit de losse pols, is de kracht van het programma. Denk niet dat Frans niet fatsoenlijk blijft, maar zijn grens ligt wat verder. Toen we voor AT 5 bij tweehonderd Amsterdammers over de vloer waren geweest, zijn we gestopt. Maar niet voordat we besloten de laatste twee uitzendingen bij elkaar thuis over de vloer te maken. Het ging in die programma’s vooral over voyeurisme. Frans vertelde toen dat hij het prachtig vond om mensen te zien die niet weten dat ze bekeken worden. En maakte daarbij opnamen vanaf de trap in zijn huis in Ilpendam. Daar zag je de buurvrouw die in de tuin lag te zonnen en een puistje op een borst uitdrukte. Dat werd dus uitgezonden. Frans vond het onzin om dat af te plakken. Maar we moesten wel een paar duizend gulden schadevergoeding betalen aan de advocaat van die buurvrouw. Frans weigert dat te snappen."

Wie wilde in je AT 5-periode Zaal niet over de vloer?

"Iets teveel om op te noemen. Vooral vrouwen bleken nogal terughoudend. Monique van de Ven en Connie Palmen had ik bijvoorbeeld graag bij hen thuis ontmoet. Maar ze wilden niet. Helga Ruebsamen, die ik nog niet zo lang geleden benaderde, legde me uit dat vrouwen zich over het algemeen te hard schamen voor de rommel in huis. Ruebsamen wilde overigens ook niet. Teveel rommel in huis…"

Waarom pikte je het programma na anderhalf jaar weer op voor Net 5?

"Fons van Westerloo belde me op om te vragen of hij wat uitzendingen mocht herhalen. Bij die tweehonderd Amsterdammers bij wie we over de vloer geweest waren, zaten bijvoorbeeld ook inmiddels overleden mensen als Frank Govers, Frits van de Wereld, Ischa Meijer, Leo Fuld, Gerard Thoolen en Jan Vrijman. Kort daarop vroeg Van Westerloo of het geen aardig idee was om bij mensen over de vloer te komen die buiten Amsterdam woonden. Dat vonden we prima. En dus gaan we binnenkort naar Derk Sauer in Moskou, naar Guus Hiddink in Madrid en zijn we inmiddels al bij Maarten ’t Hart in Warmond geweest. We wilden starten met een aantal aansprekende types. Vandaar dat ik ook blij was enige tijd geleden een principe-afspraak met Clarence Seedorf te kunnen maken. Niet bij hem thuis, maar in zijn ‘tweede huis’, een hotel in Madrid waar hij samen met zijn maatje, de multi-miljonair Roberto Carlos, op één kamer slaapt. Helaas blies de vader van Seedorf het op het laatste moment af. Jammer dat dergelijke grote voetballers niet meer aan iets gewoon leuks mee mogen doen."

Voel jij je een geboren tv-interviewer?

"In de journalistiek ben ik eigenlijk altijd de figuur in de marge gebleven. Interviews voor de krant schreef ik eigenlijk nooit. Meer columns, stukkies. Bij de VPRO zat ik een tijdje in de receptie van Het gebouw toen zich daar weer eens zo’n man van de Bouw- en Houtbond aanmeldde. En ik hoorde mezelf zeggen: ‘Ik heb u eigenlijk niks te vragen.’ Ik zit een beetje tussen journalistiek en literatuur in. Zoals Frans als cameraman ook meer filmmaker is dan wat anders. We waren eens bij Hedy d’Ancona en het gesprek was wat aan de saaie kant. Frans verveelde zich en begon uit het raam te filmen. Daar was iemand bezig met een buitenboordmotortje dat ie niet aan de gang kreeg. Frans heeft toen die hele procedure gefilmd. Hoe die man de onderdelen van zijn buitenboordmotor uit elkaar haalde, en dan weer even Hedy, tot aan hoe die man de boel weer in elkaar zette en wegvoer, en toen tot slot weer Hedy. Dat vind ik het allerleukste van deze formule. Of ik mij als televisie-interviewer in dit programma nog meer zal ontwikkelen, doet niet ter zake. Relativering zit mijn leven lang al in mijn hele wezen ingebakken. Het is televisie, dus is het van het grootste belang. Nee, het is natuurlijk van geen enkel belang. Maar wél leuk."

27 november - 3 december 1999