Recensie Mieke: Aan het einde van de oorlog van Bert Natter

In de laatste 24 uur in een concentratiekamp aan het eind van de oorlog, met de Russen op slechts een paar kilometer afstand, raakt de zoon van de kampcommandant vermist. Verteld vanuit 31 personages.

Aan het einde van de oorlog ★★★★

Toen ik hoorde waar Bert Natters nieuwe boek over ging, dacht ik: laat maar. Ik hoef niet zo nodig zo letterlijk meer te lezen over de gruwelen van een concentratiekamp. Dat heb ik al eens gedaan, in De welwillenden van Jonathan Littell; daar zit je als lezer duizend bladzijden lang in het hoofd van een SS’er die Babi Jar meemaakt en inspectiebezoeken brengt aan Auschwitz. Toen dat uitkwam, twintig jaar geleden, was er naast lof ook kritiek: Claude Lanzmann, van de serie Shoah, vond dat je van de Holocaust geen roman mocht maken, een genre dat toch altijd iets ‘frivoler’ is.

Ik begreep zijn punt maar las het boek ademloos uit.

Mijn plan om Aan het einde van de oorlog links te laten liggen sneuvelde. Het werd enthousiast besproken: Doordenderend gelaagd proza. Hypnotiserend. Grijpt je bij de strot. En toen kwam de Librisprijs. Ik mocht er de hele zomerstop over doen. Die had ik niet nodig. Ik las de 634 bladzijdes niet in de 24 uur waarin het verhaal zich afspeelt, maar in minder dan drie dagen was het gepiept.

Alles is waar: toen ik eenmaal begonnen was en de 31 personages had leren kennen, kon ik niet meer stoppen met lezen. Het verhaal van kampcommandant Karl Zehlendorff, zijn vrouw, secretaresse, chauffeur en veel gevangenen en hun bewakers, vlak voor het kamp ontruimd wordt door de naderende Russen, is fascinerend.

De manier waarop Natter het verhaal vertelt is gewaagd: steeds volg je een van hen, en daardoor weet je als lezer meer dan die andere personages. Wat er gebeurd is met de jongste zoon van Karl bijvoorbeeld, die verdwenen is en waar koortsachtig naar gezocht wordt. Die zoektocht drijft het verhaal voort. Is hij verdronken in het meer, waar hij aan het vissen was met zijn broer? Hij had nog wel een penning aan een kettinkje om de hals waarop stond wie hij was. Zou hij dan het kamp zijn binnengelopen?

Natter schrijft meeslepend, spannend en… geestig. Ja, dat is het bij vlagen ook. Hij gaat ver in zijn beschrijvingen, en de gedachte ‘wil ik dit wel lezen?’ drong zich regelmatig aan me op.

Als Zehlendorf in het crematorium op zoek gaat ziet hij: ‘Het uitgemergelde lichaam van wat hij denkt dat een jongen moet zijn. … Hij kan niet uitmaken hoe oud hij is, zijn kale kop, zijn huid vol zweren en schilfers… Hij laat zijn blik over het lichaam gaan… Is dit toch niet een vrouw? Een man, een vrouw? Het is nauwelijks een mens. Hij zet een stap opzij. Is dat… Kan dit… Een kind?’

Natuurlijk, Natters verhaal is fictie. Van het non-fictieboek dat hij over zijn meervoudig beperkte dochter Lidewij schreef, zei hij: Ik zou het gebrek aan respect vinden om haar op te voeren als romanpersonage. Maar hij doet het wel bij de concentratiekampslachtoffers. Het blijft een moeilijk dilemma.

Uitgeverij Thomas Rap 640 blz. € 29,99 (e-boek € 9,99, luisterboek € 17,99)